“Als je je elke dag zorgen maakt, word je daar ziek van”

Ankie Pihler en Sander Pommé over de rol van welzijnswerk in mentale gezondheid 

Niet elke mentale klacht vraagt om behandeling. Geldzorgen, eenzaamheid, rouw of een slechte woning: welzijnswerkers zien elke dag hoe het leven van mensen hun mentale gezondheid raakt. We spraken met Ankie Pihler, directeur-bestuurder van Welzijnsgroep in Parkstad, en Sander Pommé, bestuurder van Trajekt in Maastricht en het Heuvelland. Ze vertellen over wat er achter een hulpvraag zit, waarom gelijkwaardigheid tussen zorg en welzijn zo belangrijk is en wie volgens hen de echte Waarmakers van mentale gezondheid zijn. 

Wie zijn jullie? 

Ankie: “Ik ben directeur-bestuurder van de Welzijnsgroep, een samenwerkingsverband van welzijnsorganisaties in Parkstad.” 

Sander: “Sinds maart ben ik bestuurder bij Trajekt, de welzijnsorganisatie van Maastricht en het Heuvelland. Dat is erg leuk, en er zijn volop uitdagingen.” 

Jullie werken dagelijks dicht bij inwoners. Welke vragen lijken over mentale gezondheid te gaan, maar hangen in de praktijk samen met heel andere dingen? 

Sander: “Niet elke mentale kwestie vraagt om behandeling. Wij zien elke dag stress, rouw, eenzaamheid, bestaansonzekerheid, problemen in relaties en mensen met weinig sociale contacten. Dat heeft allemaal gevolgen voor iemands mentale gezondheid, maar de oplossing hoeft niet in het medische bereik te liggen.” 

Ankie: “Veel sociale problemen leiden uiteindelijk tot vragen over gezondheid, en zeker over mentale gezondheid. In een aantal gemeenten in Parkstad staat armoedegerelateerde problematiek op nummer één. Mensen hebben chronische stress door schulden, of ze kunnen net rondkomen en dan mag er niets misgaan. Als je je elke dag zorgen maakt, word je daar ziek van. We denken dan vaak alleen aan volwassenen, maar wat betekent dit voor kinderen die zo opgroeien? Zij voelen die stress ook. Zo houden we iets in stand waar we eigenlijk een doorbraak in nodig hebben.” 

Sander: “Ouders proberen hun kinderen daar soms tegen te beschermen, maar op school komt het toch naar boven. Als jij in de klas een van de weinigen bent die in armoede leeft, schaam je je. Dat heeft al heel jong gevolgen voor hoe kinderen zich voelen. Daar is nog veel te weinig erkenning voor.” 

Wat valt er te winnen als de huisarts, de GGZ-professional en de sociaal werker niet na elkaar, maar vanaf het begin samen naar een situatie kijken? 

Ankie: “Daar zijn we nu volop mee bezig. Vroeger werkten we te veel los van elkaar. Nu brengen we elkaar heel bewust samen, bijvoorbeeld vanuit de huisartsenpraktijk, die ook een logische plek in de wijk is. Het gaat erom dat je vanuit gelijkwaardigheid naar elkaars expertise kijkt. Dan is sociale expertise net zo belangrijk als GGZ-expertise. Ik denk dat we daar een goede vorm voor hebben gevonden, en dat was hard nodig.” 

Sander: “Je zou kunnen denken dat we van alles extra moeten verzinnen. Maar er is al heel veel: algemeen maatschappelijk werk, welzijn op recept, schoolmaatschappelijk werk, brugfunctionarissen voor jongeren. Alleen weten we het niet van elkaar, waardoor we het niet inzetten op het moment dat het nodig is. Daar zit de echte transformatie: elkaars expertise kennen en waarderen, zodat je de juiste hulp inzet.” 

Wat kan een wijkaanpak zichtbaar maken dat je vanuit de spreekkamer of één organisatie niet ziet? 

Ankie: “Je stapt uit het individuele verhaal en krijgt zicht op het grotere geheel. Neem slechte particuliere verhuur: slechte woonomstandigheden, een slechte leefomgeving, mensen met kwetsbaarheden van wie misbruik wordt gemaakt. Zie je dat één keer, dan is dat een vervelend incident voor die ene persoon. Maar als je weet dat het in een hele straat of wijk speelt, kun je samen met partners een duurzaam antwoord vinden. Dan is niet alleen het individu geholpen, maar wordt de buurt ook leefbaarder en gezonder.” 

Sander: “Het gaat ook om samenredzaamheid. Dat heeft twee kanten: de hulp van een professional en de hulp van mensen om je heen. Als je alleen medisch kijkt, of vanuit één organisatie, mis je dat. Integraal kijken naar de beste oplossing, daar gaat het om. Dat is misschien een containerbegrip, maar het helpt mensen echt.” 

Hoe dragen sociale wifi en vrijwillige energie in de wijk bij aan de mentale gezondheid van mensen? 

Sander: “Sociale wifi laat zien waar welzijnswerk in de kern om draait: samenlevingsopbouw. Als mensen samen dingen organiseren en met elkaar verbonden zijn, is dat een heel sterk middel. Geen geneesmiddel, maar een preventief middel: het maakt mensen sterk in de samenleving en voorkomt veel problemen. Sociale wifi doet dat op een laagdrempelige manier. Bewonersinitiatieven die hun buurt of straat sterker willen maken, kunnen daarmee eenvoudig financiering krijgen om van de grond te komen.” 

Ankie: “We komen uit een wereld waarin op elk probleem een label werd geplakt en ieder probleem apart werd aangepakt. Ik denk dat we terug moeten naar het normale. En normaal is dat er dingen in je leven gebeuren die heel vervelend en ingrijpend kunnen zijn, maar die wel bij het leven horen. Het leven is niet maakbaar. Verdriet en afscheid nemen horen erbij. We hebben mensen lang in individuele trajecten gestopt. Dan haal je misschien even de druk van de ketel, maar je leert niet omgaan met wat er op je pad komt. Ook onze kinderen leren dat niet meer: alles moet perfect gaan. Maar er zijn nu eenmaal hobbels, en die vormen je. Daar heb je steun bij nodig. Dan helpt het als er mooie initiatieven in je buurt zijn en mensen die je kent. Mensen die er niet alleen zijn als het fruit in de moestuin wordt geplukt, maar ook als je het moeilijk hebt.” 

De transformatie is gestart vanwege de wachtlijsten in de GGZ. Is ze geslaagd als er minder mensen naar de GGZ gaan? Of moeten we ook kijken naar meedoen, verbinding, veerkracht en bestaanszekerheid? 

Sander: “Als nieuwe bestuurder in het welzijnswerk merk ik dat er veel vragen worden gesteld over impact. Effect kun je nog wel meten. Impact gaat over de lange termijn: wat betekent het voor iemands leven? Dat kun je niet zomaar meten, en ik zou er ook niet zomaar een KPI op willen zetten. Hoe stop je geluk, of het voorkomen van ellende, in een vakje? Ik heb onlangs geleerd dat we meer ronde woorden nodig hebben dan vierkante woorden. Ronde woorden gaan over groeien, over leven, over welbevinden en geluk. Soms moeten we accepteren dat we goede dingen doen zonder dat we er meteen het etiket ‘succes’ op kunnen plakken.” 

Ankie: “Sociaal werk is niet zo geprotocolleerd als de GGZ of de huisartsenzorg. Dat kan ook niet, want wij werken met vraagstukken uit de samenleving, en een samenleving laat zich niet vangen in een KPI. Daardoor worden we soms neergezet alsof we niet efficiënt of effectief werken. Dat vind ik een oneerlijke vertaling van ons werk. Ik merk wel dat steeds meer mensen begrijpen dat de beweging belangrijker is dan het vinkje dat voor de financiering gezet moet worden. Sander, ik en onze collega’s doen elke dag ons best om dat verhaal op tafel te houden.” 

In de eerste helft van dit jaar zijn zo’n zeshonderd verkennende gesprekken gevoerd. Bij 55 procent lag de oplossing in het sociaal domein. Verplaatsen we zo de druk van de GGZ en de huisarts naar het sociaal domein? 

Ankie: “Die druk voelen we nu al, ook via welzijn op recept en sociaal verwijzen. De capaciteit is wel wat gegroeid, maar dat staat niet in verhouding tot de beweging. Uiteindelijk moeten we kijken naar de oorzaak: hoe kan het dat zoveel mensen in financiële problemen zitten, of dat ouders het zo moeilijk vinden om hun kinderen op te voeden? Dat is de kern van sociaal werk, en dat kunnen we samen agenderen. Dan komt het beter in balans. Maar de tussenfase wordt lastig.” 

Sander: “Ik ben er ook hoopvol over. Welzijn bestaat al heel lang en moet goed naast de zorg kunnen bestaan. We zien wel dat er langzaam ook bij ons wachtlijsten ontstaan, omdat de capaciteit moet meegroeien. Toch geloof ik dat dit een antwoord is. In de mentale gezondheidszorg gaat het vaak om individuele trajecten. Met samenlevingsopbouw en groepsgericht maatschappelijk werk bereik je met één professional veel meer mensen. Maar om die capaciteit te dragen, moet er wel iets meekomen. Ik weiger te zeggen dat we het probleem verplaatsen. We lossen een deel ervan op een andere manier op.” 

Als jullie een paar jaar vooruitkijken: wat hebben jullie als organisatie nodig? Meer mensen, andere mensen, meer geld of meer tijd? 

Sander: “Als je echt de stap wilt maken: alles. Zuid-Limburg vergrijst en ontgroent. Er komen meer mensen die zorg nodig hebben, en minder mensen die die zorg kunnen organiseren. Om de druk van nu al weg te nemen, heb je meer middelen, tijd, capaciteit en expertise nodig. Maar het echte antwoord zit in de samenleving zelf, niet in steeds meer professionals.” 

Ankie: “Misschien is het idealistisch, maar ik denk dat we meer rechtvaardigheid nodig hebben in hoe we de samenleving hebben ingericht. Er is veel ongelijkheid tussen groepen mensen, en dat begint al bij de geboorte. Als we daar niet fundamenteel iets aan doen, blijven we symptomen bestrijden. Neem een ontwikkelgebied als Heerlen-Noord: hoe zorgen we ervoor dat de volgende generatie die daar opgroeit, het net zo goed heeft als het Nederlands gemiddelde? Dat is mega-ambitieus, maar daar zit de oplossing. Daarvoor zijn coalities nodig van onderwijs, sociaal werk, woningcorporaties en gemeente. Er is geen pasklaar antwoord, maar dat we hier iets mee moeten, is geen vraag meer.” 

Wie zijn voor jullie de waarmakers van mentale gezondheid? 

Sander: “Dat zijn de mensen in ons primaire proces. Iemand van opvoedondersteuning die ouders het eerste bouwsteentje meegeeft. De jongerenwerker die op straat al heel vroeg het gesprek aangaat met jongeren. De maatschappelijk werker op een wijkservicepunt die iemand helpt die al drie dagen wakker ligt van een brief van de gemeente of de Belastingdienst. Na een half uurtje vertrekt die persoon met twintig kilo minder op de schouders. 

En al die vrijwilligers die zich zonder eigenbelang inzetten voor anderen, vaak terwijl ze zelf niet veel hebben. Wij hebben een buurtbistro waar zeven vrijwilligers drie dagen per week voorbereiden om op de vierde dag een driegangenmenu te serveren aan tachtig ouderen die eenzaam zijn. Dat is samenlevingsopbouw. En de coaches van welzijn op recept. Ik hoorde onlangs over een mevrouw van tachtig die niet durfde om naar de yogaclub te gaan. De welzijnscoach ging mee, en de tweede keer ook. Toen zei de mevrouw: nu kan ik het alleen. Dat zijn voor mij de echte waarmakers. Ik kan praten als Brugman, maar dit is wat er echt gebeurt. Het is mijn taak om ruimte te maken, zodat al deze waarmakers de goede dingen kunnen doen.” 

Wat wensen jullie het welzijnswerk over vijf jaar toe, als gelijkwaardige partner in mentale gezondheid? 

Ankie: “Dat we vanuit de praktijk op een natuurlijke manier samenwerken, zonder schotten en silo’s, en niet vanuit eilandjes. Dat we zichtbaar gekantelde wijken en buurten hebben, waardoor steeds minder mensen onnodig in de zorg terechtkomen en er ruimte is voor wie het hard nodig heeft.” 

Sander: “Dat we elkaars expertise erkennen. En dat een goed gesprek evenveel waarde krijgt als de pil die iemand krijgt voor een aandoening. Dat die twee naast elkaar bestaan.” 

Ankie: “En zo’n goed gesprek kan ook gewoon tussen buren in de wijk plaatsvinden. Dat is precies wat een buurt met elkaar doet.”