“Transformeren betekent: van vorm veranderen”

Raymond Clement is bestuurder bij MIK & PIW Groep, actief in kinderopvang en sociaal werk. Aan de bestuurstafel van Mentaal Gezond Zuid-Limburg vertegenwoordigt hij het Voorliggend Verbond, waarin de sociaalwerkorganisaties van Zuid-Limburg samenwerken. In dit gesprek vertelt hij waarom mentale gezondheid veel meer is dan een zorgvraag, waarom organisaties verder moeten kijken dan hun eigen muren, en waarom transformeren betekent dat er echt iets verandert.

Je zit namens het sociaal werk aan de bestuurstafel. Waarom is dat belangrijk?

“Sinds februari 2026 werken alle sociaalwerkorganisaties van Zuid-Limburg samen in het Voorliggend Verbond. Niet om het samenwerken zelf, maar om het sociaal werk een stem te geven in deze transformatie. En die stem moet eensgezind zijn. Als je op Zuid-Limburgse schaal wilt veranderen en er uit elke wijk keen ander geluid komt, wordt het heel ingewikkeld. Daarom bundelen we onze krachten.

Sociaal werk gaat over welzijn, over de wijk en over wat mensen met elkaar verbindt: het weefsel van de samenleving. Natuurlijk is er soms specialistische begeleiding of therapie nodig. Maar we kunnen veel voorkomen door te werken aan vitaliteit. Niet alleen lichamelijk en mentaal, maar ook sociaal: netwerken, samen zijn, elkaar ontmoeten. Daar ligt de rol van het sociaal werk.”

Wat moet er volgens jou fundamenteel anders?

“We weten dat we in Zuid-Limburg, en eigenlijk in heel Nederland, met minder geld en minder mensen steeds complexere problemen moeten oplossen. Dat lukt alleen als we interdisciplinair gaan werken. Multidisciplinair is naast elkaar werken, interdisciplinair is mét elkaar. Partijen nemen elkaars werk niet over, maar kijken samen naar de beste oplossing. Zo kun je op- en afschalen en overzie je het geheel. Het Voorliggend Verbond heeft daarvoor ook een lectoraat over interdisciplinair samenwerken in de wijk, om te leren hoe dat in de praktijk werkt.

“Mentale gezondheid laat precies zien waarom dat nodig is. Het loopt van het gewone leven tot behandeling, en dat kan geen enkele partij alleen. Niet de ggz, niet het sociaal werk, niet het onderwijs en niet het ziekenhuis. Als bestuurders zijn we vaak vooral bezig met onze eigen organisatie, terwijl de kracht juist zit in de verbinding met de ander. Onze systemen zijn daar alleen nog niet op ingericht.”

Mentale problemen zijn dus niet altijd een zorgvraag?

“Sterker nog: dat zijn ze maar in een klein deel van de gevallen. Mentale problemen ontstaan ook gewoon door het ongemak van het leven. Soms helpen je naasten, je straat of je buurt al. Soms een sportclub, wat lichte begeleiding of een paar goede gesprekken. Maar we zijn een samenleving geworden die graag labels plakt. Want aan een label hangt financiering, en daaraan weer een bedrijfsmodel, regels en controle. De afgelopen decennia hebben we de zorg steeds meer als een markt ingericht.

Kijk naar het onderwijs, waar we bij elk ongemak een diagnose zoeken. Niet dat die kinderen geen uitdagingen hebben, maar diagnosticeren we niet te veel? We moeten meer normaliseren. En door samen te werken zoals we nu doen, zorgen we dat specialistische zorg er wél is voor wie die echt nodig heeft.”

Wat betekent dat voor de professionals in de wijk?

“Wij hebben maatschappelijk werkers, opbouwwerkers, jongerenwerkers en sociaal-juridisch dienstverleners: een team dat kan helpen normaliseren en afschalen. Die professionals moeten zichtbaar zijn in de volgende schakel. Denk aan het verkennend gesprek en welzijn op recept. Of iets nu een zorgtraject heet of een verkennend gesprek, maakt mij eigenlijk niet meer uit. Een sociaal werker hoeft niet bij de behandeling door een psychiater te zitten; dat is specialistisch werk. Maar hij moet er wel zijn waar de volgende schakel begint.

Dat is een flinke opgave, want samenwerken is niet vrijblijvend. Dingen die we nu dubbel doen, kunnen verdwijnen. Het voordeel van de schaarste waar we met z’n allen in zitten, is dat wat overbodig is, ook verdwijnt.”

Wat merkt de inwoner hiervan?

“Eerlijk gezegd hoop ik: helemaal niets. Wat inwoners wel moeten weten, is dat hulp beschikbaar is als ze die nodig hebben. Sommige zorg is zo specialistisch dat die niet in elke straat hoeft te zitten. Laat de inrichting over aan de professionals. Als inwoner mag je verwachten dat zorg en ondersteuning er zijn wanneer je ze nodig hebt, en dat je bij het sociaal werk terechtkunt. En eerlijk is eerlijk: als we willen dat alle zorg overal beschikbaar is, wordt zorg juist minder toegankelijk. We willen alles, maar we willen er niet voor betalen. Dat is hetzelfde als twintig biertjes bestellen en er vier afrekenen.”

Sociaal werk is sterk aan de voorkant, in preventie. Hoe ziet dat eruit?

“Sociaal werk gaat over het weefsel van de samenleving, en dat herstellen waar het kapot is gegaan. We willen dat mensen samen, in netwerken, het leven aankunnen en problemen oplossen. Sociaal werkers zijn goed in werken ‘met de handen op de rug’. We nemen problemen niet over, maar helpen mensen met kleine interventies weer op weg. Dat noemen we kanskracht. Iedereen heeft recht op onderdak en voedsel, maar ook op kansen. Wij wijzen die kans aan, leggen een hand op de schouder of geven soms een zetje.

Een mooi voorbeeld is Sociale Wifi. Dat financiert en stimuleert burgerinitiatieven, zodat mensen elkaar ontmoeten en helpen. Het idee is ontstaan in Parkstad en inmiddels overgenomen in de Westelijke Mijnstreek, Maastricht en het Heuvelland. Het raakt direct aan mentale gezondheid: het zorgt voor verbinding, waardoor mensen beter kunnen omgaan met het ongemak van het leven. Het bijzondere is dat de gemeenten én zorgverzekeraars CZ en VGZ het samen financieren. Daar hebben we twee jaar voor moeten knokken.”

De eerste cijfers laten zien dat na zo’n 600 verkennende gesprekken ongeveer 55% van de hulpvragen in het sociaal domein wordt opgepakt, terwijl we 25% hadden verwacht. Krijgen we straks wachtlijsten in het sociaal werk?

“Nee, zolang het sociaal werk niet gaat ‘zorgbedrijven’. Als we blijven investeren in de samenleving, kunnen we veel meer opvangen dan wanneer je per patiënt redeneert: één, twee, drie, en de vierde komt op de wachtlijst. Wij kunnen veel groepsgewijs doen. Wel is het nodig dat de zestien Zuid-Limburgse gemeenten samen stevig investeren in voorzieningen, in plaats van dat elke gemeente het op haar eigen manier doet. En dat er een manier komt om ook zorgverzekeringsgeld in het voorliggend veld te investeren.

Dat betekent ook dat de ggz op termijn kleiner kan worden. Er gaat echt iets veranderen, en wat minder wordt, moet ergens anders worden ingezet. Zover zijn we nog niet. Het wordt pas spannend als organisaties financiering moeten inleveren. Dat is de lakmoesproef: dan zien we of we echt geloven wat we met z’n allen zeggen.”

Wat is er nodig om die stap te zetten?

“We hebben zo’n 25 jaar aan dit systeem gebouwd, en het kost waarschijnlijk net zo lang om het te herstellen. Bestuurders moeten ‘meertalig’ worden: niet alleen de taal van de zorg spreken, maar ook die van het onderwijs, het sociaal werk en andere domeinen. Ik heb zelf gewerkt in de ouderenzorg, de ziekenhuisrevalidatie en het hoger onderwijs, en nu in kinderopvang en sociaal werk. Dat helpt me elke dag om die werelden te begrijpen en bij elkaar te brengen.

“En het vraagt moed. Raden van toezicht kijken vooral naar hoe de eigen organisatie ervoor staat. Als bestuurder moet je durven zeggen: ik ben ook bezig met de samenwerking met anderen, omdat dat maatschappelijk belangrijk is. Uiteindelijk moeten we toe naar een manier van besturen die over de hele keten heen gaat, niet per organisatie.”