Monitoring: de spiegel van de beweging

Met Mentaal Gezond Zuid-Limburg werken we samen met alle partner organisaties aan veranderingen in de zorg. Maar hoe weten we of die veranderingen in de zorg ook écht effect hebben? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, volgen onderzoekers Meike Geurtsen en Rob Timans de beweging van dichtbij. Zij werken bij de Academische Werkplaats Duurzame Zorg van de Universiteit Maastricht en zijn onderdeel van de werkgroep monitoring van Mentaal Gezond Zuid-Limburg. Ze vertellen waarom monitoring en onderzoek zo belangrijk zijn. 

Wie zijn jullie en wat doen jullie voor Mentaal Gezond Zuid-Limburg? 

Meike: Wij werken allebei bij de Academische Werkplaats Duurzame Zorg, Daarnaast ben ik promovenda; de monitoring van deze transformatie is mijn promotieonderzoek. 

Rob: Ik werk sinds ongeveer anderhalf jaar bij de Academische Werkplaats Duurzame Zorg. Mijn achtergrond ligt in de economie en de sociologie: ik deed eerder onderzoek naar netwerken. Met de zorg kwam ik een paar jaar geleden in aanraking bij het Nivel, waar ik drie jaar werkte aan de vraag hoe ons zorgstelsel is ingericht en voor wie dat werkt of juist niet werkt. Sinds een paar maanden ben ik aangesloten bij dit project. 

Waar hebben jullie het afgelopen jaar aan gewerkt? 

Meike: We hebben het afgelopen jaar bijvoorbeeld interviews gehouden en deze geanalyseerd, vanaf het allereerste verkennende gesprek binnen het uniforme instroommodel. In totaal spraken we 29 mensen:huisartsen, praktijkondersteuners GGZ, verkenners en inwoners. Daar duiken we in met de vraag: hoe ervaren ze de nieuwe manier van werken eigenlijk , welke lessen zitten daarin voor de transformatie, en wat kunnen we daarvan teruggeven aan het veld?  

Wat viel jullie op in de gesprekken met de verkenners? 

Meike: Dat verkenners soms aan het zoeken zijn in hoe ze het verkennend gesprek kunnen voeren en organiseren, maar er ook plezier uit halen. Ze voeren het verkennend gesprek met twee mensen uit twee verschillende domeinen. Daardoor leren ze over elkaars wereld. Ze ontdekken wat er in het andere domein allemaal mogelijk is — dat hadden ze nog niet altijd helemaal scherp op hun netvlies.  Een duo vormen is overigens ook niet vanzelfsprekend. Dat moet groeien. Je moet elkaar begrijpen en weten waar je elkaar kunt aanvullen en waar niet. Elk duo heeft daar zijn eigen rolverdeling en manier van werken. Hetzelfde geldt overigens over de samenwerking met huisartsen en praktijkondersteuners rondom een verkennend gesprek: dat gaat niet overal meteen soepel en vraagt om afstemming en verbetering in bijvoorbeeld de terugkoppeling naar de huisarts na een verkennend gesprek. 

En bij de huisartsen en praktijkondersteuners GGZ? 

Meike: Het verkennend gesprek zorgt voor verandering in hun taken en manier van werken. Soms botst het ook met de manier waarop ze nu werken. Sommige praktijkondersteuners GGZ geven bijvoorbeeld duidelijke redenen waarom zij het verkennend gesprek nu nog niet van toegevoegde waarde vinden: het breder kijken samen met de inwoner  doen ze zelf al, het hoort bij hun vak en de sociale kaart kennen ze goed. 

Rob: En ook daarin zijn huisartsen en praktijkondersteuners GGZ vaak nog zoekende. Sommige mensen geven juist wel aan dat het echt meerwaarde heeft. Het is uiteindelijk ook een vraagstuk van professionele autonomie: hoe zien mensen zelf hun beroep en geven ze invulling aan hun werk? 

Meike: Dat is precies wat we teruggeven aan het netwerk: vul niet voor de praktijkondersteuners in waarom ze niet verwijzen naar een verkennend gesprek.  verdiep je in hun beweegredenen. 

Waarom is het zo belangrijk om te blijven monitoren? 

Meike: Omdat onderzoek en monitoring dingen boven water krijgt die je anders niet ziet. Aan de tekentafel is iets bedacht, maar wat gebeurt er vervolgens in de praktijk? Dat kan heel anders uitpakken. Niet goed of fout, maar je wil het wél weten: werkt iets ergens juist heel goed, of nog niet — en waarom dan? Dat gesprek kun je pas aangaan als je zicht hebt op wat er in de transformatie gebeurt. 

Rob: Een transformatie is deels een model op papier en deels de werkelijkheid van hoe mensen daar invulling aan geven. Als je niet stilstaat bij wat je wil bereiken, verlies je uit het oog waar het om draait. Monitoring houdt daar zicht op. 

Wat voegt onderzoek toe dat de praktijk zelf niet kan? 

Rob: Wij staan op afstand en zijn neutraal. We stappen er altijd in met het idee: laat je verbazen door de dagelijkse praktijk. Mensen vinden hun eigen werk vaak heel gewoon, maar juist  uit een reflectie op het dagelijkse werk komen interessante, vaak onbewuste ervaringen en belevingen naar voren. Onderzoek bundelt en ordent die verhalen op een systematische manier. Je zoekt naar patronen, maar laat ook de variatie zien. 

Meike: De transformatie raakt heel veel professionals, organisaties en inwoners. Wij kunnen al die partijen spreken en houden zo een helikopterview: wat gebeurt hier nou, wat is de rode draad, en waar zitten de verschillen? Die ruimte heb je in de dagelijkse praktijk niet, maar je hebt hem soms nodig om tot een nieuw inzicht te komen. En we mogen de ervaringenophalen van iedereen die bijvoorbeeld met het verkennend gesprek te maken heeft, inclusief de inwoners. Door interviews proberen we ook recht te doen aan hoe mensen de transformatie ervaren. Misschien denken we bij woorden als ‘monitoren’ en ‘onderzoek’ aan cijfers, maar ervaringen monitoren is minstens zo belangrijk. Daar schuilen soms ook hele concrete verbeterpunten in. 

„Laat je verbazen door de dagelijkse praktijk. Juist wat mensen heel gewoon vinden – juist daar zit veel in.” 

Waar zijn jullie nu al trots op? 

Rob: Dat veel organisaties zo bereidwillig zijn om ons goed onderzoek te laten doen: hoe verweven monitoring nu in de transformatie zit, is echt uniek. Monitoring heeft een vaste plek in het project en mensen waarderen dat. 

Meike: Ik heb goed contact met de projectleiders die in de praktijk de transformatie vormgeven. Omgekeerd weten ze ons gelukkig ook te vinden. Vanzelfsprekend is dat niet en het is vaak en veel afstemmen tussen veel verschillende partijen. Maar we weten elkaar steeds beter te vinden. 

Wat hopen jullie dat er over twee of drie jaar ligt? 

Meike: Dat we inzicht hebben gegeven in niet alleen hoe de transformatie op papier is bedacht, maar ook wat er vervolgens in de praktijk gebeurt. En dat we iets kunnen zeggen over de vraag die het meest telt: is de zorg en ondersteuning voor mensen beter geworden voor de inwoner die dat nodig heeft of niet? Waar en hoe werkt de transformatie en waar en voor wie op welk moment ook niet? Ook als het antwoord teleurstelt, is dat waardevol — dat geeft inzicht in wat er anders kan. Nu zijn deze vragen nog een leeg vel papier; ik hoop dat we er wat lijntjes op zichtbaar kunnen maken. 

Zouden jullie hier opnieuw instappen? 

Rob: Jawel. Ik zou willen dat ik er vanaf het begin bij was geweest, want je springt op een rijdende trein. Maar het is een fascinerend project.  

Meike: Ik krijg echt energie van wat er gebeurt in de praktijk. Er gebeurt veel, het is afwisselend, en de maatschappelijk urgentie is duidelijk. Dat geeft voldoening.. Ik leer elke dag weer wat nieuws.