Bijna 700 verkennende gesprekken in een jaar — en dat is nog maar het begin

Daan Westra is universitair docent management en organisatie van de zorg aan de Universiteit Maastricht en unitleider van de academische werkplaats duurzame zorg. Hij doet onderzoek naar samenwerking in de zorg en is nauw betrokken bij de transformatie Mentale Gezondheid Zuid-Limburg. We spraken hem over wat de wetenschap ons leert en wat de cijfers al laten zien.

Kun je iets vertellen over je achtergrond?

Ik ben organisatiewetenschapper. Via een stage bij een zorgorganisatie ontdekte ik hoe veel er te winnen valt op het gebied van management en organisatie in de zorg. Sindsdien probeer ik wetenschappelijke inzichten uit de literatuur te vertalen naar de praktijk van zorg en welzijn. Dat is niet altijd een-op-een mogelijk, want de zorg is een specifieke sector, dus theorie moet je omvormen voordat je die kunt toepassen.

Ik ben gepromoveerd op de spanning tussen samenwerking en concurrentie tussen ziekenhuizen. Vanuit onze academische werkplaats doen we veel projecten rondom transformaties in de zorg, waaronder het project mentale gezondheid Zuid-Limburg. Wetenschap heeft pas echt waarde als de inzichten ook in de praktijk landen, dus daar zetten wij sterk op in.

Hoe kijk jij tegen de samenwerking binnen Mentaal Gezond Zuid-Limburg aan?

Ik ben altijd een beetje sceptisch tegenover samenwerkingsverbanden, omdat we vanuit de literatuur weten hoe ingewikkeld het is. Vanuit de bestuurskunde is een samenwerking tussen meerdere partijen de meest complexe organisatievorm die er bestaat. Er is geen hiërarchie, geen eindverantwoordelijke. Alles is gebaseerd op gelijkwaardigheid. Als één partij ergens echt niet achterstaat, moet je daarover in gesprek. Je hebt te maken met zelfstandige organisaties die allemaal dezelfde kant op moeten bewegen.

Tegelijkertijd is dit de enige organisatievorm die past bij een probleem als dit. Geen enkele organisatie kan de wachtlijsten in Zuid-Limburg alleen oplossen. Dus je móét samenwerken. Het is erg ingewikkeld, maar tegelijkertijd ontzettend nodig.

Wat gaat er goed?

Er zitten de juiste partijen aan tafel, van inwoners en communicatie tot monitoring, het sociaal domein en zorgorganisaties. Het afgelopen jaar is hard gewerkt aan een goede structuur en een heldere manier van samenwerken. En er is iets wat helpt: urgentiebesef. We zien met elkaar in dat het móét lukken. Dat gevoel van gedeelde noodzaak maakt veel mogelijk in een netwerk.

Hoe kijk je tegen de rol van het sociaal domein aan?

Bij veel IZA-gerelateerde projecten zie je terughoudendheid vanuit het sociaal domein. De beweging naar de voorkant van de zorg betekent voor hen extra werk, terwijl de voordelen, lagere zorgkosten bij verzekeraars, niet automatisch naar hen terugvloeien. Dat is een reëel knelpunt.

Maar mentale gezondheid is uniek. De doelgroep heeft een brede impact op het sociaal domein: sommige mensen werken niet, vragen veel inzet van gemeenten en welzijnspartijen, en hun problemen spelen zich voornamelijk af in hun eigen leefomgeving. Als de aanpak werkt, profiteert het sociaal domein dus ook echt. Er is veel potentiële winst te behalen, voor de inwoner én voor de partijen om hen heen.

Hoe meten jullie die impact?

We kijken naar verschillende uitkomsten, gebaseerd op de zogenoemde quadruple aim: de gezondheid van de populatie, de ervaren kwaliteit van zorg, de zorgkosten en het werkplezier van medewerkers. Daarnaast volgen we hoe cliënten zich door het systeem bewegen en kijken we naar de mentale gezondheid van de regio als geheel.

We kunnen niet alles aan één oorzaak toeschrijven, mentale gezondheid wordt door veel factoren beïnvloed. Maar voor specifieke groepen, zoals mensen die een verkennend gesprek hebben gehad, kunnen we wél hard maken wat de aanpak betekent voor hun zorg en kosten.

En waar staan we nu?

De cijfers over het verkennend gesprek zijn veelbelovend. In 2025 is bijna 700 keer verwezen naar een verkennend gesprek, en dat aantal groeit. Meer dan 125 huisartsenpraktijken, bijna de helft van alle praktijken in Zuid-Limburg, hebben binnen één jaar minimaal één patiënt verwezen. Ongeveer tien procent verwijst al regelmatig. Dat zijn echt cijfers om trots op te zijn, zeker binnen het eerste jaar.

Opvallend: in slechts 45 procent van de gesprekken wordt doorverwezen naar specialistische GGZ-zorg. Dat suggereert dat een deel van deze mensen zonder het verkennend gesprek mogelijk onnodig naar de GGZ zou zijn doorgestuurd.

Wat kunnen we nog verwachten?

We gaan de mensen die een verkennend gesprek hebben gehad volgen in het systeem: welke routes lopen zij, waar komen zij terecht, en wat gebeurt er met hun zorgkosten? Dat doen we zowel kwalitatief als kwantitatief. We blijven cliënten en professionals interviewen over hoe zij deze manier van werken ervaren. En we verwachten einde van dit jaar een robuuster overzicht te hebben van de wachtlijsten in de regio.

“Deze resultaten geven hoop. We zijn met elkaar bezig met een positieve impact en anderen inspireren.”